Gród w Zantyrze

Gród w Zantyrze

Klasztor norbertanek w Żukowie na Pomorzu, fundowany przez książąt pomorskich, miał dziesięciny w północnej Pomezanii w Postolinie koło Sztumu i okolicznych wsiach już w XIII w. (1201 — 1254). Słusznie w nauce polskiej podniesiono, że nie nadali tych dziesięcin Krzyżacy, którzy nie dawali żadnych dóbr ani uposażeń obcym zakonom, a wszystko w Prusach brali dla siebie, tolerując jedynie kilka klasztorów zakonów żebrzących, które ziemi nie posiadały. Toteż jeżeli klasztor w Żukowie miał te dziesięciny, to tylko z czasów przedkrzyżackich i z nadania panujących tu książąt pomorskich.

Wszystko to wskazuje, że z Zantyru władcy pomorscy rozciągali swe panowanie na zachodnie połacie Pomezanii. Rozciągali je też bez wątpienia na Żuławy, jak to wynika z późniejszych sporów z Krzyżakami. W latach 1234 — 1240 tylko oni mogli się sprzeciwić założeniu zamku krzyżackiego w północnej części Pomezanii, już w latach tych biskup Chrystian przebywał w niewoli pruskiej. Udał się on mianowicie z małym orszakiem do okolic pogańskich, by bez pomocy oręża głosić ewangelię. Prusacy go schwytali i trzymali w niewoli, by wymusić na Krzyżakach zaprzestanie najazdów, ale omylili się. Krzyżacy z zupełną obojętnością patrzyli na niewolę biskupa pruskiego, nie uczynili żadnego kroku. by go uwolnić, a co więcej, za jego plecami urządzali się w zdobytych częściach kraju, tak jakby byli wyłącznie jego pa¬nami. Chrystian został wreszcie zwolniony za staraniem rodziny w 1240 r. i udał się na zachód, skarżąc się na braci zakonnych i zbierając pieniądze na okup. Pozostał na placu przezorny książę pomorski Świętopełk.

Dzierżył on, jak wspomniano, w Ziemi Chełmińskiej gród Pień nad Wisłą z okolicznymi wsiami. W 1236 r. Krzyżacy uczynili z nim zamianę. Oddali mu, również dożywotnio, ziemię Lansanię w Prusach w zamian za Pień. Owa Lansania leżała na wschód i północny wschód od Elbląga. Dostęp do mej miał Świętopełk poprzez swe posiadłości na Żuławach. Należały bowiem do niego Wielkie Żuławy między Leniwką a Nogatem oraz Mierzeja Wiś¬lana na wschód od ujścia Leniwki, aż po Zalew Wiślany. Tędy, potem wodami zalewu biegła komunikacja z Lansanią.

Ale Krzyżacy szukali sposobności, by opanować i Zantyr, i Żuławy, W czasie nieobecności biskupa Chrystiana ograbili mieszkańców Zantyru i wsi okolicznych — może ściągali z nich podatki i daniny. Wypuszczony z niewoli biskup pruski gorzko się na to żalił. Kiedy Zantyr wraz z Żuławami został przez Świętopełka oddany młodszemu bratu Samborowi, który nieustannie bruździł mu i szukał przyjaciół w Krzyżakach, Krzyżacy postanowili uzyskać od Sambora Zantyr, Wielkie Żuławy i ujście Wisły, dziś zasypane, koło wsi Przemysław. W ten sposób mogliby się uniezależnić od Gdańska, gdzie był gród warowny kontrolujący tych, którzy wjeżdżali lub wyjeżdżali z ujścia Wisły i gdzie pobierano cło. Główny port Prus, zdobyty przez Zakon, Elbląg, leżał nad rzeczką Elblążką (Elbląg), droga więc na Bałtyk wiodła przez Zalew Wiślany. We wschodniej części mierzei, oddzielającej zalew od morza, były dwie głębiny, czyli cieśniny: na północ od dzisiejszej Głębiny Pilawskiej, koło Lochstadt i druga, bardziej wówczas dostępna naprzeciw Balgi, w pobliżu dzisiejszej wsi Narmeln. Oba te przejścia nie były bezpieczne: głębina koło Lochstadt leżała w kraju jeszcze pogańskim, Głębina Balgijska — w świeżo podbitym. Trzecia głębina leżała koło Gdańska, przy ujściu Leniwki. Dzisiejszej „Śmiałej Wisły” jeszcze nie było, istniało za to jeszcze ramię Wisły koło Przemysława z osobnym ujściem. To ujście chcieli opanować Krzyżacy, by stworzyć sobie dogodny dostęp do morza i uniezależnić Elbląg od Gdańska.

W roku 1242 Zakon zawarł przeciw Świętopełkowi przymierze z młodszymi jego braćmi, Samborem i Raciborem. Pierwszemu z nich pomogli Krzyżacy ufortyfikować gród w Gorzędzieju i dali mu posiłki, obiecali też obu dopomóc w odzyskaniu równych z najstarszym bratem działów, ponieważ Świętopełk ich skrzywdził. W tym samym roku zawarli Krzyżacy przymierze ze starym Konradem Mazowieckim, który opanowawszy chwilowo Ziemię Krakowską, chciał z Pomorza wypędzić Świętopełka. Krzyżacy w zamian za pomoc mieli dostać Żuławy Wielkie na wschód od Leniwki i Przemysława, granica miała biec środkiem nurtu; Zantyr miał przypaść Zakonowi. Już wcześniej za zgodą Sambora Krzyżacy usadowili się i w Zantyrze, i w jakimś nie nazwanym gródku, który sobie pobudowali nad ramieniem Wisły zwanym Przemysława.

W roku 1242 zawarli też Krzyżacy przymierze z książętami wielkopolskimi, którym Świętopełk zabrał Nakło. Książęta Kazimierz Kujawski i Bolesław Mazowiecki stali oczywiście przy ojcu, Konradzie Mazowieckim.

W obliczu tak groźnej koalicji Świętopełk nie załamał się. Wzniecił powstanie w Prusach i najechał Ziemię Chełmińską. Ale koalicja odebrała mu Nakło, Wyszogród położony w pobliżu Fordonu nad Wisłą i Sartowice koło Świecia, które na próżno starał się odzyskać.

W roku 1243 Świętopełk zawarł pokój, ale gdy Krzyżacy nie oddali Sartowic, wojna rozpoczęła się na nowo. Książę Świętopełk wypędził braci Sambora i Racibora, spalił Sartowice. W 1247 r. stanął pokój na Kowalowym Ostrowie między Świeciem a Chełm¬nem. Krzyżacy zwrócili Świętopełkowi Żuławy i Mierzeję Wiś¬laną, ale zatrzymali Pień w Ziemi Chełmińskiej. Zantyr otrzymał Sambor, który wrócił do swej dzielnicy (1249). Niespokojny ten książę nadal porozumiewał się z Krzyżakami i w 1250 r. darował Zantyr z całym Ostrowem Zakonowi. Granicę miał stanowić nurt Leniwki, to znaczy, że Żuławy przeszły w ręce Zakonu, przy¬najmniej z imienia, gdyż w rzeczywistości panował tam Świętopełk.

Już w 1251 r. pojawia się krzyżacki komtur w Zantyrze; nosi on imię Quhalo. W 1252 r. wybuchła trzecia wojna Świętopełka z Zakonem. Krzyżacy wspólnie z Samborem uderzyli na Świętopełka przy udziale krzyżowców z Niemiec — biskupa merseburskiego, Henryka, i hrabiego z Schwarzburga, też Henryka. W ten sposób jawnie nadużywali haseł wojny z poganami. W roku 1253 stanął pokój. W razie zerwania go stołeczny gród Gdańsk miał za karę dostać się Krzyżakom. Zantyr pozostał w ręku Krzyżaków z wszystkimi posiadłościami na prawym brzegu Nogatu i zapewne z częścią Żuław. Resztę Wielkich Żuław otrzymali Krzyżacy od Mściwoja II, syna Świętopełka, w roku 1282.

Gdzie leżał Zantyr? Wiemy to dziś dokładnie: leżał on na obszarze dzisiejszej osady Biała Góra. Ostatni raz stara nazwa Zantyr, w formie Czanterz, pojawia się w roku 1525. W XVI w. był tam tylko domek przewoźnika i karczma. Dzisiejsze koryto Nogatu zostało przekopane po roku 1525 między obszarami Kępy Mierzyca na Żuławach i lasem „Rosenkranz”, tuż na północ od Białej Góry.

Dziś obszar Zantyru zalegają lasy i piaski; ale nie było tak w XIII w. W pobliżu grodu leżała osada rzemieślniczo-handlowa, typowe podgrodzie polsko-pruskie, zaludnione przez rzemieślników i kupców. Podgrodzia takie zwano w języku staropruskim liszkę. Taka właśnie „liszka”, zawiązek miasta, rozpościerała się nad Nogatem w pobliżu grodu i to z murowanym kościołem. Gród w Zantyrze nie był murowany. Krzyżacy w XIII w. nie stawiali jeszcze murowanych zamków poza Ziemią Chełmińską, gdyż zajęci walką zbrojną i podbojem Prus, nie mieli na to środków. Jedynie w Ziemi Chełmińskiej mogli się kusić o wznoszenie murowanych zamków. W Zantyrze na pewno fortyfikacje zbudowane były z pni drzewnych i z gliny. Krzyżacy budowali zwykle dwa równoległe częstokoły z leżących bierwion, a przestrzeń między nimi wypełniali kamieniami i gliną. Z wierzchu obsypywano wał gliną i wznoszono na nim wieże z blankami, też z drzewa, takie, jakie widzimy na pieczęci Nowego Miasta Torunia z XIII w. Fortyfikacje otoczone były fosą, czasem z wodą. Przez fosę wiódł do bramy most. Tak wyglądała siedziba komtura w Zantyrze, zanim nie przeniósł się do nowego zamku — Malborka. Osada kupiecko-rzemieślnicza zbudowana była zapewne z drzewa. Cha¬ty gęsto ustawione kryte były słomą, osiedle otaczał rów, wał ziemny i może jakieś niezbyt warowne częstokoły, ulice wy¬łożone były pniami drzewnymi. Tak wyglądały podgrodzia polskie; osady targowe były nieobronne. Podobnie wyglądać musiał Zantyr. Osady takie łatwo było przenieść i spalić w razie potrzeby.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>